Bevoegdheidsverdeling in België: overzicht per niveau
Kort antwoord
Wat over personen gaat (school, cultuur, zorg, kinderbijslag) is voor de gemeenschappen, wat over grond gaat (wonen, milieu, wegen, landbouw) voor de gewesten. Geld, recht, veiligheid en sociale zekerheid blijven federaal, net als alles wat niet uitdrukkelijk aan iemand anders is gegeven.
Het schema: vijf niveaus plus Europa
De Kamer telt voor de burger vijf bestuursniveaus (federaal, gemeenschap, gewest, provincie, gemeente) en daarboven Europa. Elk niveau maakt zijn eigen regels, en die regels hebben elk een eigen naam: de federale overheid werkt met wetten, gemeenschappen en gewesten met decreten (in Brussel ordonnanties), provincies en gemeenten met raadsbesluiten. Zo staat het voor belastingen in artikel 170 van de Grondwet.
Gebaseerd op de Grondwet, de bijzondere wet van 8 augustus 1980 en voor Europa de Verdragen van de Unie.
| Niveau | Hoeveel | Regelt vooral | Voorbeelden |
|---|---|---|---|
| Europa | 1 | Wat de lidstaten aan de Unie overdroegen | Exclusief: douane-unie, euro, handelspolitiek, visbestanden, mededinging in de interne markt. Gedeeld: landbouw, milieu, energie, vervoer, consumentenbescherming. |
| Federaal | 1 | Geld, recht, veiligheid, sociale zekerheid, en alles wat niet is toegewezen | Personenbelasting, justitie, politie, defensie, pensioenen, werkloosheidsregels, nationaliteit en verblijf, kernenergie, Nationale Bank |
| Gemeenschap | 3 (Vlaamse, Franse, Duitstalige) | Persoonsgebonden zaken | Onderwijs, cultuur, media, jeugd, sport, kinderbijslag, ouderenzorg, preventie, inburgering, justitiehuizen, taalgebruik |
| Gewest | 3 (Vlaams, Waals, Brussels) | Grondgebonden zaken | Ruimtelijke ordening, milieu, huisvesting en huur, wegen en openbaar vervoer, energiedistributie, landbouw, dierenwelzijn, arbeidsbemiddeling, lokale besturen |
| Provincie | 10, waarvan 5 Vlaamse | Wat van provinciaal belang is; het gewest bepaalt wat dat is | In Vlaanderen sinds 2018: provinciedomeinen, fiets- en wandelroutes, waterlopen, natuur, provinciale ruimtelijke planning, crisiscoördinatie |
| Gemeente | 285 in Vlaanderen, 19 in Brussel | Wat van gemeentelijk belang is, binnen de grenzen van de hogere niveaus | OCMW, lokale politie, gemeentewegen, sportinfrastructuur, gemeentefinanciën |
De bevoegdheden van de gewesten en de meeste van de gemeenschappen staan in de bijzondere wet tot hervorming der instellingen van 8 augustus 1980, niet in de Grondwet zelf. De wet voert het vroegere artikel 107quater uit, dat in 1970 in de Grondwet kwam.
In Vlaanderen zijn gemeenschap en gewest samengevoegd: één parlement en één regering. Brussel heeft geen provincie meer sinds de splitsing van Brabant op 1 januari 1995. Wil je per onderwerp weten bij welk niveau je moet zijn, kijk dan in de ladder per onderwerp, met Vlaanderen en Brussel naast elkaar.
Per deelaspect één niveau
De bevoegdheden zijn exclusief verdeeld: voor elk deelaspect van een onderwerp is precies één niveau bevoegd. Een onderwerp kan dus over drie niveaus verspreid liggen zonder dat er twee niveaus over hetzelfde stuk beslissen.
Het voorbeeld dat de Kamer zelf gebruikt, is het vreemdelingenbeleid:
| Deelaspect | Bevoegd niveau |
|---|---|
| Toegang tot het grondgebied, verblijf en vestiging | Federaal |
| Onthaal en integratie (inburgering) | Gemeenschap |
| Arbeidsbemiddeling van migranten | Gewest |
Wie als nieuwkomer in Gent woont, krijgt dus een verblijfsvergunning op basis van federale regels, volgt inburgering bij de Vlaamse Gemeenschap en zoekt werk met hulp van de VDAB, die onder het Vlaams Gewest valt. Omdat elk niveau alleen bevoegd is voor zijn eigen deelaspect, kan het ene niveau het andere daar niet terugfluiten.
De uitzonderingen die verwarren
De vuistregel (personen, grond, geld en recht) klopt in grote lijnen, maar bij vijf domeinen blijft een deel bij een ander niveau. Daar ontstaan de meeste vergissingen. Gebaseerd op artikel 127 van de Grondwet en de bijzondere wet van 8 augustus 1980.
| Domein | Gemeenschap of gewest | Blijft federaal |
|---|---|---|
| Onderwijs | Gemeenschap: het onderwijs zelf | Begin en einde van de leerplicht, minimumvoorwaarden voor diploma’s, pensioenregeling |
| Gezondheidszorg | Gemeenschap: erkenning, preventie, eerstelijnszorg, ouderenzorg, revalidatie | Ziekte- en invaliditeitsverzekering, nationale profylaxe, organieke wetgeving en financiering van de werking van ziekenhuizen |
| Werk | Gewest: arbeidsbemiddeling, doelgroepenbeleid, activering | Het normatief kader van de werkloosheid en de sancties, het arbeidsrecht |
| Economie | Gewest: regionale economie | Monetair en financieel beleid, mededinging, handelsrecht, intellectuele eigendom, prijs- en inkomensbeleid, arbeidsrecht, sociale zekerheid |
| Energie | Gewest: distributie van elektriciteit (netten tot 70.000 volt) en gas, rationeel energiegebruik | Kernbrandstofcyclus en grote infrastructuur |
Nog enkele grenzen die vaak verkeerd worden getrokken:
- Cultuur tegenover monumenten. Kunsten, erfgoed, musea, bibliotheken en media zijn voor de gemeenschap, maar monumenten en landschappen zijn gewestelijk.
- Verkeer. Snelheidsbeperkingen (behalve op autosnelwegen), verkeersborden, technische keuring, rijopleiding en rijexamens zijn gewestelijk; welke kennis en vaardigheden een bestuurder moet hebben, beslist de federale overheid.
- Landbouw. Gewestelijk, maar voedselveiligheid en dierengezondheid blijven federaal, en Europa deelt de bevoegdheid.
- Gemeenten en provincies. De gewesten regelen hoe ze georganiseerd zijn, maar politie, brandweer, de burgerlijke stand (voor zover in de gemeentewet) en de pensioenen van personeel en mandatarissen blijven federaal.
- Wetenschappelijk onderzoek. Elk niveau doet onderzoek binnen zijn eigen domeinen; de federale overheid houdt onder meer het ruimtevaartonderzoek en de federale wetenschappelijke instellingen.
Wat de zesde staatshervorming verschoof
België was in 1830 een eenheidsstaat met provincies en gemeenten. De grondwetsherzieningen van 1970, 1980, 1988, 1993, 2001 en 2012 tot 2014 maakten er een federale staat van. De laatste daarvan, de zesde staatshervorming, verschoof bevoegdheden in onder meer deze domeinen: gezondheidszorg en bijstand aan personen, justitie, kinderbijslag, tewerkstelling, filmkeuring, energie en milieu, huisvesting, landbouw, economie, provincies, dierenwelzijn, mobiliteit en verkeersveiligheid, onteigening en veiligheid in Brussel.
Wat dat concreet betekende, gebaseerd op de bijzondere wet van 8 augustus 1980:
| Wat | Was | Nu | Merkbaar sinds |
|---|---|---|---|
| Kinderbijslag | Federaal | Gemeenschap | Vlaanderen: Groeipakket op 1 januari 2019. Brussel: Iriscare (GGC) op 1 januari 2020. |
| Rijopleiding, rijscholen, examencentra, herstelexamens | Federaal | Gewest | 1 juli 2014; het rijbewijs zelf bleef federaal |
| Justitiehuizen, elektronisch toezicht, filmkeuring voor minderjarigen | Federaal | Gemeenschap | 1 juli 2014 |
| Dierenwelzijn | Federaal | Gewest | 1 juli 2014 |
| Huur van woningen | Federaal | Gewest | Bevoegd sinds 1 juli 2014. In Vlaanderen geldt het Woninghuurdecreet voor contracten gesloten vanaf 1 januari 2019; oudere contracten blijven onder de federale woninghuurwet. |
Wat de zesde staatshervorming niet veranderde: pensioenen, de sociale zekerheid (behalve de gezinsbijslag), defensie, ordehandhaving, buitenlandse betrekkingen, kernenergie en grote delen van justitie en binnenlandse zaken bleven federaal.
Restbevoegdheden: waarom wat niet is opgesomd federaal blijft
Alles wat niet uitdrukkelijk aan een gemeenschap of gewest is toegewezen, hoort bij de federale overheid. Dat heet de restbevoegdheid (of residuaire bevoegdheid), en de zesde staatshervorming liet die regel ongemoeid.
De Grondwet bevat wel een artikel dat het omgekeerde zegt. Artikel 35, ingevoegd in 1993, geeft de federale overheid alleen de bevoegdheden die uitdrukkelijk aan haar zijn toegewezen; de rest zou dan naar gemeenschappen en gewesten gaan. Maar een overgangsbepaling houdt het artikel tegen: het treedt pas in werking op een datum die een bijzondere wet vastlegt, en niet vóór de Grondwet de exclusieve federale bevoegdheden opsomt. Die opsomming is er nooit gekomen. Zolang dat zo blijft, ligt een nieuw onderwerp dat nergens is opgesomd bij de federale overheid. De volledige tekst van artikel 35 en de overgangsbepaling staat in de gecoördineerde Grondwet op de site van de Kamer.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen de bevoegdheden van gemeenschappen en gewesten?
Gemeenschappen regelen persoonsgebonden zaken zoals onderwijs, cultuur, kinderbijslag en ouderenzorg. Gewesten regelen grondgebonden zaken zoals ruimtelijke ordening, milieu, huisvesting, wegen en openbaar vervoer.
Waar staat de bevoegdheidsverdeling in de wet?
Vooral in de bijzondere wet tot hervorming der instellingen van 8 augustus 1980 (artikel 4 tot 6 voor de gemeenschappen en gewesten) en in de Grondwet, bijvoorbeeld artikel 127 voor onderwijs.
Wie is bevoegd voor wat niet uitdrukkelijk is toegewezen?
De federale overheid. Artikel 35 van de Grondwet zou dat omkeren, maar het treedt pas in werking nadat de Grondwet de exclusieve federale bevoegdheden opsomt, en die opsomming bestaat nog niet.
Is onderwijs volledig een gemeenschapsbevoegdheid?
Bijna. Het begin en einde van de leerplicht, de minimumvoorwaarden voor diploma's en de pensioenregeling blijven federaal (artikel 127 van de Grondwet).
Over welk onderwerp twijfel je nog?
- Wie is bevoegd? · 8 min lezenWie is bevoegd? Per onderwerp welk niveau beslistKinderbijslag, huur, rijbewijs, afval, belastingen: per onderwerp wie beslist, wie uitvoert, wie int en waar je loket is, in Vlaanderen en in Brussel.
- Brussel · 7 min lezenWie doet wat in Brussel? Gewest, VGC, COCOF en GGCHet Brussels Gewest doet de grondgebonden zaken, drie gemeenschapskanalen de persoonsgebonden. Twaalf alledaagse vragen naast Vlaanderen gelegd.
- Zo zit België in elkaar · 6 min lezenGemeenschap of gewest: wat is het verschil?Drie gemeenschappen, drie gewesten: wat elk regelt, over welk gebied, waarom Vlaanderen ze samenvoegde en hoe het in Brussel werkt.